Tekst powstał w ramach projektu „Woda kroplą życia” realizowanego na mocy porozumienia pomiędzy Uniwersytetem Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu a Polskim Towarzystwem Limnologicznym
Historia jeziora Aralskiego to opowieść o dramatycznych skutkach jednego z największych eksperymentów środowiskowych XX w. Z jednej strony – wielka katastrofa ekologiczna, a z drugiej – walka o powstrzymanie niekorzystnych zmian, rewitalizację zdegradowanego środowiska i ratunek dla lokalnych społeczności.
Dla badaczy z poznańskich uczelni Aral jest dziś czymś więcej niż symbolem katastrofy. Stał się naturalnym poligonem badawczym, na którym można obserwować, jak środowisko wpływa na zdrowie ludzi – i czy odbudowa ekosystemu może poprawić kondycję całych społeczności.
W połowie XX w. jezioro Aralskie, zwane z powodu swoich rozmiarów morzem, jawiło się na mapach jako ogromna błękitna plama, o powierzchni większej niż chociażby obszar Litwy. Aral zajmował wtedy ponad 67 tys. km², co czyniło to go czwartym co do wielkości jeziorem świata.. Tak duży rozmiar sprawiał, że bez problemu można było go zobaczyć gołym okiem z orbity Ziemskiej. Jego wody łagodziły surowy klimat całej Azji Środkowej, a obfitość ryb i rozwinięte rybołówstwo i przetwórstwo dawało zatrudnienie dziesiątkom tysięcy ludzi. W miastach Aralsk, Muynak czy dziesiątkach mniejszych osad rozproszonych wzdłuż brzegu jeziora dorastały i wychowywały się całe pokolenia ludzi, dla których Jezioro Aralskie, było centrum życia i narodowej tożsamości.
Katastrofa w imię planu
Ten świat zaczął znikać w latach 60. XX w. Wtedy władze ZSRR rozpoczęły przekształcanie stepów Azji Środkowej w pola bawełny i ryżu – upraw wymagających ogromnych ilości wody. Wody rzek Amu-Darii i Syr-Darii, dotąd zasilające Aral, zostały przekierowane do setek kanałów irygacyjnych. Kanały te wykopywano prymitywnymi metodami, bez odpowiedniego uszczelnienia i z pominięciem podstawowych zasad hydrotechniki. W efekcie 30–70% transportowanej wody wsiąkało w piaski pustyni lub parowało, zanim dotarło do pól uprawnych.
Na skutek redystrybucji wód rzecznych na pola uprawne poziom wody w jeziorze, już od końca lat 60. XX w., zaczął opadać w sposób niezwykle gwałtowny. Wpierw o ok. 20 cm rocznie, później coraz szybciej: w latach 70. było to już 60 cm rocznie, a w latach 80. – nawet 90 cm. Do końca XX w. lustro wody w Aralu obniżyło się o ponad 25 m, a jezioro straciło ponad 80 proc. swojej pierwotnej powierzchni. Dwa największe porty rybackie: Moynak (leżący w obecnym Uzbekistanie) i Aralsk ( obecny Kazachstan) znalazły się dziesiątki kilometrów od linii brzegowej.
Intensywne parowanie, które nie było równoważone dopływami dostatecznych ilości wód słodkich, prócz spadku objętości skutkowało też wzrostem zasolenia wód jeziora. Pod koniec lat 80. zasolenie było dwa razy wyższe niż 20 lat wcześniej. Wysychając jezioro rozdzieliło się się początkowo na dwie części: Mały i Duży Aral. Na początku XXI w Duży Aral podzielił się na 2 baseny: wschodni i zachodni. W tym ostatnim, bardzo płytkiej, zasolenie osiągnęło wartości skrajne, przekraczające 200 promili (gramów soli na litr) czyli poziom typowy raczej dla ekosystemów hipersłonych niż dla jezior czy nawet oceanów gdzie zasolenie mieści się w granicach 30-40 promili. Wyginęły tam wszystkie ryby i rośliny wyższe i niemal wszystkie bezkręgowce wodne, a ekosystem uległ degradacji. Odsłonięte dno jeziora przekształciło się w pustynię, z której wiatr unosił toksyczny pył – zawierający pestycydy i metale ciężkie. Silne wiatry przenosiły ten pył setki kilometrów, aż do Tadżykistanu i północnych Indii. Zachodzące zmiany dla mieszkańców regionu oznaczały to nie tylko katastrofę środowiskową, lecz także społeczną. Rybołówstwo upadło, bezrobocie rosło, a miasta i osady nad dawnym brzegiem jeziora zaczęły się wyludniać. Wraz z kryzysem gospodarczym pogarszał się stan zdrowia mieszkańców. Coraz częściej notowano choroby układu oddechowego, schorzenia sercowo-naczyniowe i nowotwory. U kobiet obserwowano więcej zaburzeń hormonalnych i poronień, u dzieci – choroby płuc i opóźnienia rozwojowe.
Aral stał się symbolem jednej z największych katastrof ekologicznych XX w.
Nadzieja na północy
Po rozpadzie ZSRR pojawiła się szansa na ratunek przynajmniej części ekosystemu dawnego Aralu. W 2005 r., dzięki wsparciu Banku Światowego, w północnym Kazachstanie ukończono budowę zapory Kokaral, której zadaniem było zatrzymywanie wody w górnej (północnej) części dawnego jeziora. Poziom wody w Małym Aralu wzrósł, zasolenie spadło z 30 do 7 g/l, – wróciły słodkowodne gatunki ryb, a rybołówstwo zaczęło się odradzać. Dla ludzi zamieszkujących brzegi północnego Aralu był to znak, że jezioro może przetrwać – choć już nie w dawnych rozmiarach.
Poznańscy badacze, z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza i Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, działając w ramach Polskiego Towarzystwa Limnologicznego, prowadzili nad Aralem ekspedycje naukowe, zbierając próbki i dane środowiskowe oraz zdrowotne mieszkańców, m.in. po to by sprawdzić, czy poprawa stanu ekosystemu przekłada się na poprawę zdrowia ludzi.
Środowisko a zdrowie
Dane z ostatniej dekady wskazują, że mieszkańcy brzegów północnego Aralu nadal zmagają się z chorobami przewlekłymi o złożonym, wieloczynnikowym podłożu. Częstość nadciśnienia tętniczego, miażdżycy i choroby wieńcowej pozostaje tu istotnie wyższa niż w regionach nieobjętych katastrofą ekologiczną. W badaniach populacyjnych ryzyko rozwoju choroby wieńcowej w Aralsku było nawet kilkukrotnie większe niż w porównywalnych populacjach innych obszarów Kazachstanu. U kobiet nadal powszechna jest niedoczynność tarczycy, opóźnione dojrzewanie, wcześniejsza menopauza i zaburzenia płodności. Wśród mężczyzn częściej obserwuje się obniżoną liczbę i ruchliwość plemników oraz zaburzenia spermatogenezy.
Współczesnych problemów zdrowotnych obserwowanych w obszarze północnego Aralu nie można jednak wiązać wyłącznie z narażeniem na burze pyłowe. W rzeczywistości w ostatnich latach zjawisko to, w przeciwieństwie do południowej, wyschniętej części zbiornika, uległo znacznemu osłabieniu. W dolinie Syr-Darii pojawiają się odradzające się tereny podmokłe, a naturalna sukcesja roślinności wspierana przez nasadzenia odpornych na suszę i zasolenie wód gruntowych drzewo-krzewów saksaułu (Haloxylon) ogranicza erozję i unoszenie się pyłu z dawnego dna jeziora. Zmiana krajobrazu sprzyja lepszej jakości powietrza i łagodzi mikroklimat, co ma znaczenie także dla zdrowia mieszkańców. Najnowsze pomiary jakości powietrza pokazują, że obecnie stężenia pyłu zawieszonego nad północnym Aralem są niższe niż w wielu europejskich miastach zimą. Dziś większą rolę w generowaniu problemów zdrowotnych odgrywają czynniki wtórne – niezbilansowana, uboga w owoce i warzywa dieta, niedobory mikroelementów (np. żelaza), ograniczony dostęp do opieki medycznej, niedostatki infrastruktury sanitarnej i utrzymujące się ubóstwo.
Choć Aralsk formalnie wciąż znajduje się w „strefie katastrofy ekologicznej”, większość jego mieszkańców deklaruje obecnie zadowolenie ze swojego zdrowia. To zjawisko znane z innych miejsc długotrwałych kryzysów – poczucie przystosowania, które maskuje rzeczywisty ciężar sytuacji. W Kazachstanie podobny mechanizm obserwowano również wśród ludności zamieszkującej okolice dawnego radzieckiego poligonu atomowego w Semipałatyńsku (dziś Semei). Mimo świadomości życia na skażonym terenie, dominowało przekonanie o „biologicznym uodpornieniu”. Podobnie jak nad Aralem, ta adaptacja stała się psychologicznym sposobem na zachowanie poczucia normalności – nawet jeśli zdrowotne konsekwencje pozostały realne.
Dalsza droga
Poprawa warunków życia i zdrowia w północnym Aralu wymaga skoordynowanych działań: wzmocnienia lokalnej opieki zdrowotnej, mobilnych zespołów medycznych, badań przesiewowych, telemedycyny, edukacji zdrowotnej, poprawy diety, rozbudowy infrastruktury sanitarnej i poprawy stanu środowiska naturalnego. To ostatnie można osiągnąć na przykład poprzez wspomaganie naturalnej sukcesji roślin i zalesianie dawnego dna jeziora.
Przyszłość północnego Aralu zależy od gospodarowania wodami Syr-Darii, która nadal jest intensywnie odwadniana w Kazachstanie i w krajach, przez które przepływa wcześniej – Kirgistanie, Tadżykistanie i Uzbekistanie. Rozwój przemysłu wydobywczego może stanowić zagrożenie dla dalszej regeneracji akwenu. Aral pozostaje miejscem, gdzie spotykają się interesy gospodarcze i ekologiczne, degradacja i próby odbudowy, a także wyzwania zdrowia publicznego.
To również przestroga – jak kruche są ekosystemy wobec ludzkiej ingerencji i jak trudne jest późniejsze naprawianie błędów popełnionych w imię rzekomego postępu.
Prof. Piotr Rzymski (Zakład Medycyny Środowiskowej UMP) i Prof. Piotr Klimaszyk (Zakład Ochrony Wód UAM)
Zapraszamy do wysłuchania wykładów popularnonaukowych o jeziorze Aralskim. Pierwszy wygłoszony został w 2026 r. przez prof. UAM Piotra Klimaszyka w ramach cyklu wykładów naukowych Bliżej Jezior, organizowanego przez Polskie Towarzystwo Limnologiczne, a drugi przez prof. dr hab. Piotra Rzymskiego z okazji wystawy pt. „„Jezioro Aralskie wczoraj, dziś i jutro. Największa katastrofa ekologiczna XX wieku”, którą można było obejrzeć w 2021 r. w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu.
Źródła:
- Rzymski P, Marszelewski W, Rybak M, Klimaszyk P. 2026. Health impacts of the Aral Sea disaster: Current state, research gaps, and mitigation perspectives in the North Aral Sea region. Ambio. 10.1007/s13280-026-02385-z
- Klimaszyk P, Kuczyńska-Kippen N, Szeląg-Wasielewska E, Marszelewski W, Borowiak D, Niedzielski P, Nowiński K, Kurmanbayev R, Baikenzheyeva A, Rzymski P. 2022. Spatial heterogeneity of chemistry of the Small Aral Sea and the Syr Darya River and its impact on plankton communities. Chemosphere 307, 135788. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2022.135788
- Rzymski P, Klimaszyk P, Niedzielski P, Marszelewski W, Borowiak D, Nowiński K, Baikenzheyeva A, Kurmanbayev R, Aladin N. 2019. Pollution with trace elements and rare-earth metals in the lower course of Syr Darya River and Small Aral Sea, Kazakhstan. Chemosphere 234, 81–88. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2019.06.036
- Aladin NV, Gontar VI, Zhakova LV, Plotnikov IS, Smurov AO, Rzymski P, Klimaszyk P. 2019. The zoocenosis of the Aral Sea: six decades of fast-paced change. Environ. Sci. Pollut. Res. Int. 26, 2228–2237. https://link.springer.com/article/10.1007/s11356-018-3807-z
Zezwalamy na bezpłatny przedruk artykułów ze strony pod wyłącznym warunkiem podania źródła artykułu. Prosimy o podanie następującego źródła: Nauka i Zdrowie UMP – onauce.ump.edu.pl
