Początek nowego roku to dla wielu ludzi symboliczny moment rozpoczęcia „nowego rozdziału” – czasu, w którym można coś zmienić, poprawić, naprawić. Tradycja noworocznych postanowień jest silnie zakorzeniona kulturowo. Warto więc przyjrzeć się mechanizmom, które stoją za tworzeniem postanowień oraz czynnikom sprzyjającym lub utrudniającym ich realizację.
Postanowienia noworoczne bardzo często dotyczą zdrowia: zmiana diety, zwiększenie aktywności fizycznej, ograniczenie lub rezygnacja z używek. Dlaczego akurat nowy rok miałby nas do takich działań skłaniać? Ma stać za tym efekt nowego początku (ang. fresh start effect). Badania wskazują, że momenty przełomowe, takie jak urodziny czy rozpoczęcie semestru na uczelni, czy właśnie nowy rok, tworzą w naszej psychice symboliczne „granice czasowe”. Pozwalają one oddzielić przeszłe niepowodzenia i błędy od teraźniejszości, sprzyjając mobilizacji do pozytywnych zmian.
Z punktu widzenia psychologii motywacji, dążenie do realizacji celów jest przejawem wrodzonej potrzeby samorozwoju i samorealizacji. Cele nadają życiu kierunek i sens, stanowiąc motor do działania. Teoria autodeterminacji wskazuje, że to motywacja wewnętrzna – potrzeba wzrostu, kompetencji i autonomii – stanowi klucz do trwałych zmian, w przeciwieństwie do motywacji opartej na presji społecznej czy oczekiwaniach innych.
Tworzenie celów ma również wymiar społeczny – wspólne postanowienia (np. rodzinne, zespołowe, narodowe) budują więzi i wspólnotową tożsamość. Jednocześnie proces planowania aktywizuje funkcje wykonawcze mózgu – obszary odpowiedzialne za myślenie strategiczne, kontrolę impulsów i podejmowanie decyzji, które są kluczowe dla świadomego działania.
Z neurobiologicznego punktu widzenia, samo wyznaczanie i realizacja celów uruchamia układ nagrody w mózgu, prowadząc do uwalniania dopaminy – neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za poczucie satysfakcji. Co ciekawe, jak wskazują badania neurobiologiczne, to nie tylko osiągnięcie celu, ale sam proces dążenia do niego aktywuje ośrodki przyjemności. Można więc powiedzieć, że to „droga”, a nie „cel” jest głównym źródłem motywacyjnej satysfakcji.
Dlaczego postanowienia noworoczne często zawodzą?
Jednym z najczęstszych powodów niepowodzeń jest tzw. false hope syndrome – syndrom fałszywej nadziei. Polega on na przecenianiu własnych możliwości i tworzeniu nierealistycznych planów, które szybko prowadzą do frustracji i rezygnacji. Zjawisko to jest szczególnie widoczne w postanowieniach związanych z technologią – np. ograniczeniem czasu spędzanego w mediach społecznościowych czy używania smartfona. Paradoksalnie, narzędzia mające wspierać nas w zmianie nawyków – aplikacje monitorujące aktywność, smartwatche czy internetowe grupy wsparcia – mogą tworzyć błędne koło presji i negatywnego porównywania się z innymi.
Niepowodzeniom sprzyjają także utrwalone schematy myślowe. Pesymizm i przewidywanie porażki wzmacniają negatywne emocje, które obniżają motywację. Internet, ze swoją skłonnością do amplifikowania krytyki i negatywnych komentarzy, może dodatkowo utrwalać takie wzorce.
Jak utrzymać postanowienia?
Badania nad skutecznością postanowień noworocznych pokazują, że umiarkowany poziom wsparcia społecznego jest bardziej efektywny niż jego nadmiar. W jednym z eksperymentów uczestników podzielono na trzy grupy: bez wsparcia, z ograniczonym wsparciem i z rozbudowanym systemem pomocy (obejmującym m.in. opracowywanie celów SMART i angażowanie bliskich). Największe sukcesy odniosły osoby z umiarkowanym wsparciem, co sugeruje, że zbyt duża kontrola lub presja mogą paradoksalnie obniżać motywację.
Ponadto badanie wykazało, że cele o charakterze podejściowym (nastawione na osiąganie czegoś nowego) są znacznie skuteczniejsze niż te o charakterze unikania (np. „nie będę jeść słodyczy”).
Jak skutecznie formułować cele?
- Stosuj zasadę SMART. Cele powinny być konkretne, mierzalne, osiągalne, istotne i określone w czasie. Dzięki temu łatwiej śledzić postępy i utrzymać motywację.
- Koncentruj się na jednym zachowaniu. Próba zmiany wszystkiego naraz prowadzi do przeciążenia i zniechęcenia. Stopniowe modyfikacje sprzyjają trwałym efektom.
- Dziel się doświadczeniami. Rozmowy z rodziną, przyjaciółmi czy współpracownikami mogą stanowić źródło wsparcia i pozytywnej presji.
- Akceptuj potknięcia. Niepowodzenia są naturalnym elementem procesu zmiany. Pozwól sobie na porażki. Kluczowe jest wyciąganie z nich wniosków, a nie rezygnacja z celu.
Postanowienia noworoczne są psychologicznym narzędziem samoregulacji i samodoskonalenia – symbolem ludzkiego dążenia do rozwoju. Ich skuteczność nie zależy jednak od daty, lecz od sposobu formułowania celów, realistycznego podejścia i umiejętności wyciągania wniosków z niepowodzeń. Zrozumienie mechanizmów motywacji, neurobiologii nagrody i roli wsparcia społecznego pozwala zamienić noworoczne deklaracje w realne zmiany, niezależnie od tego, czy rozpoczynamy je 1 stycznia, czy w dowolnym innym momencie roku.
Wieńcząc ten artykuł, pragniemy złożyć Państwo najserdeczniejsze noworoczne życzenia – niech rok 2026 będzie dla Was rokiem zdrowia!
W imieniu redakcji,
prof. Piotr Rzymski
Zezwalamy na bezpłatny przedruk artykułów ze strony pod wyłącznym warunkiem podania źródła artykułu. Prosimy o podanie następującego źródła: Nauka i Zdrowie UMP – onauce.ump.edu.pl
Prezentowane treści mają charakter wyłącznie informacyjny oraz edukacyjny i nie powinny być interpretowane jako porady medyczne służące do diagnozowania lub leczenia.
